Đặt vấn đề

Công nghiệp là động lực quan trọng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Thông qua quá trình mở rộng sản xuất, phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, năng lượng, logistics và các dịch vụ gắn với sản xuất công nghiệp, quá trình này góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động và hình thành các không gian phát triển mới như khu công nghiệp, khu kinh tế, cụm công nghiệp và vùng công nghiệp. Vì vậy, phát triển công nghiệp không chỉ có ý nghĩa kinh tế, mà còn có ý nghĩa xã hội sâu sắc, bởi người lao động là lực lượng trực tiếp tham gia và thụ hưởng thành quả của quá trình phát triển đó.

Quan điểm của Đảng và pháp luật của Nhà nước về bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội đối với người lao động trong phát triển công nghiệp

Bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội đối với người lao động trong phát triển công nghiệp có cơ sở chính trị và pháp lý rõ ràng trong đường lối của Đảng và hệ thống pháp luật của Nhà nước ta. Đây không chỉ là vấn đề phúc lợi xã hội sau tăng trưởng, mà là yêu cầu nội tại của phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó tăng trưởng kinh tế, phát triển công nghiệp và nâng cao năng suất phải gắn với bảo vệ quyền lợi, cải thiện đời sống và mở rộng cơ hội phát triển của người lao động.

Quan điểm của Đảng về phát triển con người, tiến bộ và công bằng xã hội là nền tảng quan trọng để xác lập vị trí trung tâm của người lao động trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bổ sung, phát triển năm 2011 đã “xác định mục tiêu xây dựng xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu “xây dựng giai cấp công nhân lớn mạnh cả về số lượng và chất lượng” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011). Quan điểm này cho thấy, người lao động không chỉ là yếu tố đầu vào của sản xuất, mà là chủ thể xã hội của quá trình công nghiệp hóa. 

Quan điểm này tiếp tục được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu phát triển hệ thống chính sách xã hội toàn diện, bao trùm, bền vững, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, không ngừng nâng cao đời sống Nhân dân (Ban Chấp hành Trung ương, 2023). Chính sách lao động, tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, nhà ở, đào tạo nghề, an toàn lao động và dịch vụ xã hội cơ bản phải được coi là bộ phận cấu thành của chính sách phát triển công nghiệp bền vững, không phải là các chính sách hỗ trợ rời rạc.

Trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, yêu cầu bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội tiếp tục được đặt trong tổng thể mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đây là định hướng quan trọng đối với phát triển công nghiệp, bởi chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tự động hóa và tái cấu trúc chuỗi cung ứng vừa tạo thêm cơ hội việc làm, vừa có thể làm gia tăng rủi ro mất việc, suy giảm kỹ năng, bất bình đẳng thu nhập và thiếu hụt an sinh đối với một bộ phận người lao động.

Vì vậy, có thể xác định một nguyên tắc chính sách cơ bản: phát triển công nghiệp bền vững phải đặt người lao động vào trung tâm của quá trình phát triển. Công nghiệp hóa không chỉ nhằm mở rộng quy mô sản xuất, gia tăng giá trị xuất khẩu hay thu hút đầu tư, mà còn phải tạo ra việc làm bền vững, nâng cao thu nhập, bảo đảm an sinh xã hội, cải thiện điều kiện lao động, mở rộng khả năng tiếp cận nhà ở, dịch vụ công và cơ hội nâng cao kỹ năng cho người lao động. Nếu tăng trưởng công nghiệp không đi kèm với cải thiện đời sống và năng lực phát triển của người lao động thì sự phát triển đó chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu tiến bộ và công bằng xã hội.

Về phương diện pháp lý, Điều 3 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân” (Quốc hội, 2013). Bộ luật Lao động năm 2019 đã quy định những vấn đề cốt lõi về hợp đồng lao động, tiền lương, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, đối thoại tại nơi làm việc, thương lượng tập thể và quan hệ lao động. Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2014, Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015, Luật Nhà ở năm 2023, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, Luật Công đoàn năm 2024 và Luật Việc làm năm 2025, cùng với Quyết định số 338/QĐ-TTg ngày 03/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ về đầu tư xây dựng ít nhất một triệu căn hộ nhà ở xã hội cho người thu nhập thấp và công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021 - 2030, Quyết định số 444/QĐ-TTg ngày 27/02/2025 của Thủ tướng Chính phủ về giao chỉ tiêu hoàn thành nhà ở xã hội trong năm 2025 và các năm tiếp theo đến năm 2030 và Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội đã tạo lập khung chính sách quan trọng về việc làm, an sinh xã hội, an toàn lao động, nhà ở và đào tạo kỹ năng, qua đó góp phần nâng cao chất lượng việc làm, cải thiện điều kiện sống, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động trong quá trình phát triển công nghiệp.

Giải pháp cơ bản bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội đối với người lao động trong phát triển công nghiệp

Thứ nhất, cụ thể hóa quan điểm về tiến bộ, công bằng xã hội trong chính sách phát triển công nghiệp.

Chính sách phát triển công nghiệp cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào tăng trưởng, vốn đầu tư, giá trị sản xuất và xuất khẩu sang cách tiếp cận tích hợp giữa tăng trưởng công nghiệp với chất lượng phát triển xã hội. Khi xây dựng chiến lược, quy hoạch, chương trình và kế hoạch phát triển công nghiệp, cần lồng ghép các tiêu chí quản lý xã hội đối với người lao động, nhất là dự báo nhu cầu lao động và cơ cấu kỹ năng; nhu cầu đào tạo, đào tạo lại; nhu cầu nhà ở, y tế, giáo dục, nhà trẻ, giao thông, thiết chế văn hóa; yêu cầu về an toàn, vệ sinh lao động trong các ngành có nguy cơ cao. Đối với khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu kinh tế và dự án công nghiệp quy mô lớn, cần coi đánh giá tác động xã hội là một nội dung của quá trình thẩm định, phê duyệt và theo dõi thực hiện.

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện chính sách lao động, việc làm, tiền lương, an sinh xã hội và an toàn lao động.

Chính sách lao động cần chuyển từ mục tiêu có việc làm sang mục tiêu việc làm bền vững, trong đó người lao động có hợp đồng rõ ràng, thu nhập hợp lý, điều kiện làm việc an toàn, được tham gia, thụ hưởng chính sách an sinh xã hội và có cơ hội đào tạo lại khi công nghệ thay đổi. Về tiền lương, cần gắn cải thiện thu nhập với tăng năng suất lao động, đồng thời tính đến mức sống tối thiểu và chi phí thiết yếu của người lao động tại các vùng công nghiệp.

Về an sinh xã hội, cần tiếp tục mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, nhất là với lao động trong doanh nghiệp nhỏ và vừa, lao động hợp đồng ngắn hạn, lao động di cư và lao động trong chuỗi cung ứng phụ trợ. Bảo hiểm thất nghiệp cần trở thành công cụ hỗ trợ người lao động quay lại thị trường lao động với kỹ năng phù hợp hơn. Về an toàn lao động, cần tăng cường thanh tra dựa trên rủi ro, tập trung vào những ngành có nguy cơ cao như khai khoáng, xây dựng, cơ khí, luyện kim, dệt may, da giày, chế biến, chế tạo và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong phòng ngừa tai nạn lao động.

Thứ ba, gắn quy hoạch khu công nghiệp với quy hoạch nhà ở công nhân, dịch vụ xã hội và thiết chế văn hóa.

Nhà ở công nhân, nhà trẻ, y tế, giáo dục, giao thông công cộng và không gian văn hóa cần được coi là bộ phận cấu thành của hạ tầng phát triển công nghiệp. Đối với khu công nghiệp mới, phương án phát triển nhà ở và dịch vụ xã hội cho người lao động cần được xem xét ngay trong quá trình quy hoạch, phê duyệt và lựa chọn nhà đầu tư hạ tầng. Đối với khu công nghiệp đã hoạt động, địa phương cần rà soát nhu cầu thực tế, quỹ đất và nguồn lực để bổ sung nhà ở xã hội, nhà lưu trú công nhân và dịch vụ thiết yếu. Trên cơ sở Quyết định số 338/QĐ-TTg ngày 03/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ, cần phân rõ trách nhiệm giữa Nhà nước, địa phương, chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp và doanh nghiệp sử dụng lao động trong phát triển nhà ở công nhân. Về lâu dài, cần chuyển từ mô hình khu công nghiệp tách biệt với đời sống xã hội của công nhân sang mô hình khu công nghiệp gắn với đô thị dịch vụ.

Thứ tư, phát triển nguồn nhân lực công nghiệp thích ứng với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và công nghiệp công nghệ cao. 

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là điều kiện quan trọng để người lao động không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi công nghệ. Do đó, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cần được coi là chính sách phòng ngừa rủi ro xã hội, đồng thời là giải pháp nâng cao năng suất lao động. Cần ưu tiên kỹ năng nghề cốt lõi, kỹ năng số và kỹ năng xanh; trong đó chú trọng khả năng vận hành thiết bị, sử dụng dữ liệu, thích ứng với tự động hóa, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tuân thủ tiêu chuẩn môi trường. Nhà nước cần hỗ trợ thông qua chính sách giáo dục nghề nghiệp, quỹ bảo hiểm thất nghiệp, ưu đãi thuế, tín dụng và đặt hàng đào tạo; doanh nghiệp cần xây dựng chương trình, đào tạo tại nơi làm việc và bố trí lại việc làm khi đổi mới công nghệ. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, ban quản lý khu công nghiệp và chính quyền địa phương trong dự báo nhu cầu nhân lực, xây dựng chuẩn kỹ năng và hỗ trợ chuyển đổi nghề.

Thứ năm, tăng cường cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, địa phương, ban quản lý khu công nghiệp và tổ chức công đoàn.

Ở các địa bàn tập trung nhiều khu công nghiệp, cần thiết lập cơ chế phối hợp định kỳ về việc làm, tiền lương, bảo hiểm, nhà ở, dịch vụ xã hội, an toàn lao động và quan hệ lao động. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông về người lao động tại các vùng công nghiệp để phục vụ hoạch định chính sách, dự báo nhu cầu nhà ở, đào tạo, dịch vụ xã hội và hỗ trợ an sinh. Khi chính sách công nghiệp gắn với chính sách xã hội và trách nhiệm của các chủ thể liên quan thì phát triển công nghiệp mới có thể bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng công nghiệp, tiến bộ xã hội và công bằng xã hội trong giai đoạn phát triển mới.