Cần điều chỉnh thể chế, phương thức thực thi và năng lực đội ngũ như thế nào. Phương pháp chủ yếu là tổng quan có chọn lọc các công trình nghiên cứu nền tảng, phân tích văn bản chính sách và đối chiếu một số trường hợp thực tiễn. Mục tiêu của bài viết không phải xây dựng một danh mục đầy đủ mọi giá trị mà đề xuất một khung phân tích cô đọng, có khả năng sử dụng trong thiết kế, thực thi và đánh giá chính sách ở Việt Nam.
Giá trị công và khung phân tích phù hợp với Việt Nam
Những hướng tiếp cận chủ yếu trên thế giới
Trong công trình Creating Public Value, Moore (1995) đặt trọng tâm vào trách nhiệm chiến lược của nhà quản lý công khi sử dụng tài sản và quyền lực do công chúng ủy thác.
Một chiến lược công có khả năng tạo giá trị khi ba yếu tố của “tam giác chiến lược” được căn chỉnh: đề xuất giá trị có ý nghĩa thực chất; có tính chính đáng và nhận được sự ủng hộ từ người dân; có năng lực hoạt động để triển khai. Đóng góp căn bản của Moore là chuyển “điểm cuối” của quản lý công từ hoàn thành quy trình sang tạo ra kết quả được xã hội coi là có giá trị. Cách tiếp cận này cũng khẳng định người dân không chỉ là khách hàng lựa chọn dịch vụ mà còn là công dân có quyền, nghĩa vụ và tiếng nói đối với việc sử dụng quyền lực công. Alford và O'Flynn (2009) cho thấy khái niệm giá trị công đã được sử dụng theo nhiều nghĩa: một mô hình chiến lược cho nhà quản lý, một hệ chuẩn mực về những điều tốt đẹp trong đời sống xã hội, một cách đánh giá kết quả của tổ chức công hoặc một mô hình quản trị. Sự đa nghĩa giúp lý thuyết lan tỏa nhưng cũng tạo nguy cơ: nếu bất cứ kết quả tích cực nào cũng được gọi là giá trị công thì khái niệm mất khả năng phân biệt. Vì vậy, phải làm rõ chủ thể xác định giá trị, quá trình xác lập tính chính đáng, kết quả hướng tới và chi phí hoặc hệ quả bất lợi đi kèm. Benington và Moore (2011) mở rộng cách hiểu từ “giá trị mà công chúng coi trọng” sang “giá trị bổ sung cho không gian công”. Điều công chúng mong muốn tại một thời điểm chưa chắc đã bảo vệ lợi ích dài hạn, quyền của nhóm thiểu số hoặc các chuẩn mực hiến định. Giá trị công vì thế, vừa được hình thành qua thảo luận xã hội, vừa phải được kiểm chứng bằng các nguyên tắc công như pháp quyền, công bằng, minh bạch, liêm chính và bền vững.
Cách tiếp cận này giúp tránh việc đồng nhất giá trị công với sự hài lòng tức thời hay ý kiến của số đông. Từ một hướng khác, Bozeman (2002) nghiên cứu “các giá trị công” và “thất bại giá trị công”. Nếu Moore hỏi nhà quản lý làm thế nào tạo ra giá trị, Bozeman quan tâm xã hội cần những chuẩn mực nào và khi nào các chuẩn mực đó bị tổn hại, ngay cả khi thị trường vận hành hiệu quả. Thất bại giá trị công có thể xảy ra khi cơ chế biểu đạt và tổng hợp lợi ích bị suy yếu; lợi ích bị chiếm giữ bởi nhóm đặc quyền; thông tin công không đầy đủ; tầm nhìn chính sách quá ngắn; hoặc việc thương mại hóa đe dọa các quyền và nhu cầu sinh tồn thiết yếu. Đóng góp này nhắc rằng, hoạt động của Nhà nước không mặc nhiên tạo giá trị công. Chính sách có thể tạo thêm giá trị cho nhóm này nhưng làm hao hụt giá trị của nhóm khác. Sự phát triển của quản trị mạng lưới làm thay đổi giả định về chủ thể kiến tạo. Stoker (2006) nhìn nhận quản trị giá trị công là một cách tổ chức hành động phù hợp với xã hội phụ thuộc lẫn nhau, nơi Nhà nước không thể giải quyết vấn đề phức hợp nếu chỉ dựa vào mệnh lệnh đơn tuyến. Bryson, Crosby và Bloomberg (2014) tiếp tục phát triển khung lý thuyết về quản trị giá trị công với sự nhấn mạnh vai trò của thể chế dân chủ, lãnh đạo chia sẻ, hợp tác liên ngành và liên khu vực. Giá trị công có thể do cơ quan nhà nước khởi xướng nhưng thường được tạo ra bởi mạng lưới nhiều bên gồm Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, cộng đồng và người dân. Lý thuyết đồng sản xuất của Ostrom (1996) và cách tiếp cận dịch vụ công của Osborne (2018) làm rõ hơn vai trò trung tâm của người sử dụng. Giá trị của dịch vụ không kết thúc tại thời điểm cơ quan công quyền “bàn giao” đầu ra. Nó hình thành trong quá trình người dân sử dụng, thông qua sự tương tác và kết hợp dịch vụ với năng lực, hoàn cảnh của họ.
Một cổng dịch vụ công đa chức năng chưa chắc tạo giá trị nếu người cao tuổi không thể đăng nhập; một trường học mới chưa phát huy đầy đủ giá trị nếu thiếu giáo viên, phương tiện đi lại và điều kiện duy trì học tập. Người dân vì vậy là chủ thể chủ động tham gia kiến tạo giá trị ngay từ khâu vận hành, chứ không phải người thụ hưởng thụ động ở cuối quy trình. Meynhardt (2009) bổ sung chiều cạnh về trải nghiệm và cảm nhận tâm lý - xã hội: giá trị chỉ trở thành giá trị công khi tác động của tổ chức được con người đánh giá trong mối liên hệ với nhu cầu cơ bản và đời sống chung. Cách nhìn này giải thích, vì sao cùng một chính sách có thể được các nhóm xã hội cảm nhận khác nhau. Nó cũng cảnh báo việc đo lường chỉ bằng số lượng đầu ra hoặc tự đánh giá của cơ quan cung ứng

Từ các hướng tiếp cận trên, có thể rút ra năm điểm thống nhất. Thứ nhất, giá trị công rộng hơn hiệu quả kinh tế; nó bao gồm hiệu quả xã hội và các chuẩn mực của quá trình thực thi công quyền. Thứ hai, giá trị công không do cơ quan nhà nước đơn phương tuyên bố mà kết quả phải có căn cứ chính đáng, được phản hồi và kiểm chứng trong đời sống xã hội. Thứ ba, Nhà nước giữ vai trò đặc biệt do nắm quyền lực công và nguồn lực công, nhưng kết quả, giá trị ngày càng được hình thành thông qua đồng kiến tạo với sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội. Thứ tư, giá trị công luôn chứa đựng lựa chọn và đánh đổi; cần tính cả chi phí, hệ quả ngoài dự kiến và sự phân phối lợi ích giữa các nhóm. Thứ năm, người dân vừa là chủ thể tham gia vừa là người thụ hưởng giá trị công.
Quan niệm về giá trị công trong điều kiện Việt Nam
Vận dụng quan niệm về giá trị công vào Việt Nam, cần đặt lý thuyết này trong mối quan hệ tổng thể Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ; mục tiêu phát triển nhanh, bền vững; bảo đảm quyền con người, quyền công dân; giữ vững độc lập, chủ quyền, ổn định chính trị - xã hội; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền hành chính phục vụ. Môi trường ủy quyền ở đây được cấu thành bởi định hướng lãnh đạo của Đảng, Hiến pháp và pháp luật, các thiết chế đại diện, giám sát và phản biện xã hội, cùng sự tham gia và đánh giá của Nhân dân. Yếu tố thể chế đặc thù không thay thế các phép kiểm định của giá trị công mà xác định rõ hơn căn cứ chính đáng, mục tiêu chiến lược và trách nhiệm của hệ thống chính trị. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, thúc đẩy đột phá chiến lược, kiến tạo hệ sinh thái phát triển mới, bảo đảm quan điểm lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển và không ngừng nâng cao đời sống, hạnh phúc của Nhân dân; tập trung hoàn thiện toàn diện, đồng bộ thể chế phát triển nhanh, bền vững đất nước, trong đó thể chế chính trị là then chốt, thể chế kinh tế là trọng tâm, các thể chế khác là quan trọng” và “Phát huy mạnh mẽ vai trò chủ thể của Nhân dân, dân chủ xã hội chủ nghĩa, sức mạnh của Nhân dân và khối đại đoàn kết toàn dân tộc. 

An ninh, an toàn; phát triển và năng lực tự chủ; pháp quyền, công bằng và quyền con người; đời sống, hạnh phúc và cơ hội phát triển của Nhân dân; đoàn kết, niềm tin xã hội; môi trường và tính bền vững; đất nước phồn vinh, hạnh phúc và vị thế quốc gia.
Kiến tạo giá trị công và năng lực kiến tạo giá trị công
Kiến tạo giá trị công là hoạt động của nhà nước tạo ra giá trị cho xã hội. Kiến tạo giá trị công không phải một hoạt động riêng lẻ sau khi chính sách đã được ban hành. Đó là quá trình xuyên suốt từ nhận diện vấn đề, xác định giá trị ưu tiên, thiết kế thể chế, chính sách, huy động sự ủng hộ và nguồn lực, tổ chức thực thi hiệu quả, đo lường kết quả đến tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh. Trong điều kiện Việt Nam, quá trình này diễn ra trong toàn hệ thống chính trị: định hướng và lãnh đạo chiến lược của Đảng; thể chế hóa, quản lý và tổ chức thực hiện của Nhà nước; giám sát, phản biện và tập hợp của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các tổ chức chính trị - xã hội; sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và Nhân dân. Vì vậy, năng lực kiến tạo giá trị công là năng lực hệ thống. Có thể nhận diện sáu năng lực cấu thành hệ thống này: (1) đánh giá và dự báo nhu cầu xã hội, phát hiện sớm khoảng trống và rủi ro có thể xảy ra; (2) thiết kế các giá trị công và xử lý trên cơ sở dữ liệu và bằng chứng; (3) xác lập tính chính đáng, tham vấn và tạo đồng thuận; (4) huy động, phối hợp nguồn lực trong và ngoài Nhà nước; (5) thực thi dựa trên dữ liệu, thích ứng với sự khác biệt về chủ thể, địa bàn, đối tượng và tình huống có thể phát sinh; (6) đo lường giá trị, kết quả cốt lõi, học hỏi và chịu trách nhiệm. Sáu năng lực này là cầu nối giữa mục tiêu chính trị, thể chế và kết quả mà người dân thực sự cảm nhận và thụ hưởng.
Bối cảnh và yêu cầu đối với kiến tạo giá trị công ở Việt Nam
Thứ nhất, Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu cao hơn về chất lượng phát triển và hạnh phúc của Nhân dân. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng yêu cầu gắn trách nhiệm với kết quả, kỷ luật thực thi với sự hài lòng của Nhân dân (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Điều đó tạo cơ sở chính trị để chuyển trọng tâm từ báo cáo khối lượng công việc sang kết quả đạt được, được chứng minh qua những tác động cụ thể đối với người dân và xã hội. Tăng trưởng, đầu tư hay số hóa là cần thiết để phát triển, nhưng phải được trả lời bằng những thay đổi cụ thể về cơ hội, thu nhập, sức khỏe, giáo dục, an toàn, công bằng và niềm tin của người dân và xã hội. Thứ hai, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang tái cấu trúc quan hệ giữa Nhà nước với người dân. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định người dân, doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và động lực chính; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (Bộ Chính trị, 2024). Công nghệ giúp giảm chi phí giao dịch, cung cấp dịch vụ không phụ thuộc địa giới hành chính, cá thể hóa hỗ trợ và tăng khả năng dự báo. Nhưng giá trị số không xuất hiện chỉ bằng việc đưa quy trình giấy lên màn hình. Nếu dữ liệu không chính xác, nền tảng thiếu liên thông, giao diện khó sử dụng hoặc dịch vụ chỉ phù hợp với người có thiết bị và kỹ năng, chuyển đổi số có thể tạo thêm tầng bất bình đẳng. Thứ ba, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp từ ngày 01/7/2025 đã rút ngắn tầng nấc, đưa nhiều thẩm quyền và nhiệm vụ về cấp tỉnh và đặc biệt là cấp xã. Cấp xã trở thành điểm tiếp xúc trực tiếp và cấp quản trị thực thi giải quyết nhiều vấn đề quan trọng, thiết yếu hơn. Đây là cơ hội tăng tính đáp ứng, nhưng cũng tạo áp lực lớn về năng lực tích hợp, dữ liệu, phối hợp và trách nhiệm giải trình. Phân cấp chỉ tạo giá trị khi thẩm quyền đi cùng nguồn lực, năng lực và cơ chế kiểm soát; nếu không, khoảng cách thể chế có thể chuyển thành gánh nặng tại tuyến gần dân nhất. Thứ tư, các vấn đề công ngày càng phức hợp và vượt ranh giới ngành, cấp, địa phương. Dịch bệnh, thiên tai, già hóa dân số, ô nhiễm, an ninh phi truyền thống, việc làm trong kỷ nguyên AI,… không thể được giải quyết bởi một cơ quan đơn lẻ, hay tình thế. Điều này đòi hỏi Nhà nước chuyển từ phối hợp theo vụ việc sang quản trị tích hợp, quản trị mạng lưới, theo vòng đời, theo vấn đề công có mục tiêu chung, dữ liệu chung và trách nhiệm rõ ràng. Thứ năm, kỳ vọng xã hội tăng nhanh trong khi nguồn lực công hữu hạn. Người dân so sánh trải nghiệm công với dịch vụ của khu vực tư; đồng thời đòi hỏi Nhà nước bảo vệ công bằng và các quyền mà thị trường không tự bảo đảm. Yêu cầu đặt ra là tạo nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị nguồn lực

Bốn là, đầu tư trường nội trú liên cấp ở các xã biên giới kết hợp giá trị giáo dục, công bằng lãnh thổ và an ninh quốc gia. Tính đến tháng 6/2026, có 229 trường đã được khởi công tại các xã, phường biên giới; trong đó, 108 trường khởi công năm 2025 và 121 trường khởi công, động thổ năm 2026 (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2026). Các công trình này dự kiến sẽ khánh thành ngay trong năm học 2026 - 2027. Chính sách không chỉ tạo cơ sở vật chất mà hướng tới thu hẹp khoảng cách học tập, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực địa phương, cải thiện đời sống đồng bào và củng cố vùng biên. Giá trị công của chương trình cần được đánh giá qua khả năng trẻ em đến trường, duy trì học tập, chất lượng giáo viên, an toàn nội trú, kết quả học tập, mức độ phù hợp văn hóa và cơ hội phát triển sau giáo dục. Nếu công trình được hoàn thành nhưng thiếu nhân lực vận hành hoặc không gắn với gia đình, cộng đồng, giá trị tiềm năng sẽ không chuyển hóa đầy đủ thành giá trị đích thực. Bởi vậy, đầu tư xây dựng phải được quản trị như một hệ sinh thái dịch vụ giáo dục, không phải một dự án công trình đơn lẻ. Năm là, chuyển đổi số mở ra phương thức đồng kiến tạo dựa trên dữ liệu. Theo Khảo sát chính phủ điện tử của Liên hợp quốc năm 2024, Việt Nam xếp thứ 71/193 quốc gia về Chỉ số phát triển chính phủ điện tử, tăng 15 bậc so với năm 2022 (United Nations Department of Economic and Social Affairs, 2024). Tiến bộ này phản ánh sự phát triển về hạ tầng, dịch vụ trực tuyến và năng lực số của Nhà nước. Tuy nhiên, xếp hạng và số lượng dịch vụ mới đo điều kiện tạo giá trị; giá trị cuối cùng phải thể hiện ở thời gian, chi phí, khả năng tiếp cận, chất lượng quyết định và mức độ tin cậy của người sử dụng. Nền tảng Hue-S là một trường hợp đáng chú ý. Đến đầu năm 2026, hệ thống phản ánh hiện trường đã tiếp nhận, xử lý hơn 183.000 phản ánh, tỷ lệ xử lý trên 98% và mức hài lòng trên 92% theo công bố của thành phố Huế (Ủy ban nhân dân thành phố Huế, 2026). Người dân tham gia như “cảm biến xã hội”, cung cấp thông tin tại hiện trường; chính quyền thiết kế quy trình tiếp nhận, phân luồng, xử lý, công khai kết quả và tích lũy dữ liệu. Giá trị không nằm riêng ở ứng dụng mà ở vòng phản hồi khép kín và kỷ luật phối hợp. Công nghệ mở rộng năng lực cảm nhận của chính quyền, còn niềm tin được tạo ra khi phản ánh dẫn tới hành động có thể kiểm chứng. Những khoảng cách cần khắc phục Thực tiễn trên cho thấy Việt Nam có ba thế mạnh nổi bật trong việc kiến tạo giá trị công. Đó là: khả năng xác lập mục tiêu chiến lược ở quy mô quốc gia; năng lực huy động toàn hệ thống và nguồn lực xã hội khi xác lập ưu tiên rõ ràng; truyền thống đoàn kết, tương trợ tạo nền tảng cho đồng kiến tạo giá trị công. Nhiều chính sách đã hướng mạnh hơn đến nhóm yếu thế và chất lượng trải nghiệm. Tuy nhiên, năng lực quan trọng trong quá trình kiến tạo giá trị công chưa trở thành một yếu tố quan trọng trong quá trình thiết kế quản trị nhất quán. Thứ nhất, khái niệm giá trị công chưa được thể chế hóa thành yêu cầu bắt buộc trong thiết kế và đánh giá chính sách. Hồ sơ chính sách vẫn dễ tập trung vào căn cứ chính trị, pháp lý, nhiệm vụ, kinh phí, tiến độ và đầu ra; ít làm rõ giá trị ưu tiên, nhóm được lợi - chịu chi phí, xung đột giá trị, hệ quả ngoài dự kiến và cơ chế đo tác động sau thực thi. Vì vậy, có chính sách đúng về định hướng nhưng giá trị có thể bị suy giảm trong quá trình triển khai. Thứ hai, quản trị thực thi còn phân mảnh. Vấn đề của người dân thường đi qua nhiều cơ quan, trong khi trách nhiệm được tổ chức theo chức năng riêng lẻ. Mỗi đơn vị có thể hoàn thành phần việc nhưng kết quả cuối cùng vẫn có thể bị chậm hoặc gián đoạn. Triển khai thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp càng đòi hỏi quy trình liên thông, dữ liệu chung và trách nhiệm đến cùng thay cho việc chuyển hồ sơ giữa các đầu mối. Thứ ba, cơ chế đánh giá còn thiên về mức độ hoàn thành nhiệm vụ và tỷ lệ đúng hạn. Bộ Nội vụ công bố Chỉ số SIPAS năm 2025 đạt 83,09%, giảm 0,78 điểm phần trăm so với mức so sánh năm 2024; trong khi PAR Index bình quân của khối bộ, cơ quan ngang bộ đạt 87,20% và của khối tỉnh, thành phố đạt 89,96%, đều là mức cao nhất từ trước đến nay (Bộ Nội vụ, 2026). Sự dịch chuyển không cùng chiều này là một tín hiệu quan trọng: cải cách về quy trình và tổ chức chưa tự động chuyển thành trải nghiệm tốt hơn. Cần phân tích sâu theo hành trình dịch vụ, nhóm dân cư và loại vấn đề thay vì chỉ nhìn điểm trung bình. Thứ tư, đồng kiến tạo phần nhiều xuất hiện mạnh trong chiến dịch hoặc mô hình tiên phong, chưa trở thành phương thức thường xuyên của chu trình chính sách. Tham vấn đôi khi diễn ra muộn, khi phương án đã tương đối định hình; phản hồi chưa luôn gắn với nghĩa vụ giải trình về việc tiếp thu hay không tiếp thu. Nguồn lực xã hội được huy động tốt, nhưng quyền tham gia xác định vấn đề, thiết kế và giám sát giá trị cần được mở rộng. Thứ năm, chuyển đổi số có nguy cơ tạo “thất bại giá trị công” mới. Dịch vụ trực tuyến có thể làm giảm chi phí cho nhóm thành thạo công nghệ nhưng tăng khó khăn cho người cao tuổi, người khuyết tật, người có kỹ năng số thấp hoặc sống ở địa bàn kết nối hạn chế. DOANH NHÂN VIỆT NAM - KIẾN TẠO THỊNH VƯỢNG, PHỤNG SỰ TỔ QUỐC TỔ CHỨC NHÀ NƯỚC Lãnh đạo phường Long Biên, thành phố Hà Nội trao thưởng cho các tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc sau 01 năm triển khai vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 02 cấp trên địa bàn. Sai lệch dữ liệu, yêu cầu xác thực phức tạp, thiếu kênh hỗ trợ và rủi ro lộ lọt thông tin có thể làm hao hụt niềm tin. Bao trùm số vì vậy, phải được thiết kế ngay từ đầu, không phải biện pháp khắc phục sau khi nền tảng đã vận hành. Thứ sáu, năng lực của đội ngũ chưa đồng đều với yêu cầu mới. Công chức có thể nắm chắc quy định nhưng thiếu kỹ năng phân tích vấn đề phức hợp, thiết kế dịch vụ theo hành trình người dùng, làm việc với dữ liệu, điều phối mạng lưới hoặc đánh giá tác động. Tâm lý sợ sai, né tránh trách nhiệm làm giảm không gian thử nghiệm có kiểm soát. Khi cơ chế quản trị nhân lực chủ yếu tưởng thưởng sự an toàn về thủ tục, động lực tạo thêm giá trị bị suy giảm.
Khuyến nghị nâng cao năng lực kiến tạo giá trị công
Thể chế hóa lăng kính giá trị công trong chu trình chính sách

Mỗi đề xuất chính sách, chương trình mục tiêu, dự án đầu tư công và phương án cải cách dịch vụ cần có “tuyên bố giá trị công” ngắn gọn, trả lời tối thiểu năm câu hỏi: vấn đề thực chất nào của xã hội cần giải quyết; giá trị nào được ưu tiên và căn cứ là gì; ai được hưởng lợi, ai có thể chịu chi phí hoặc bị bỏ lại và được hỗ trợ bằng cách nào; hệ thống cần năng lực và sự ủng hộ nào để thực hiện; đo giá trị, kết quả cốt lõi và duy trì giá trị bằng cách nào. Tuyên bố này phải đi cùng hồ sơ đánh giá tác động, kế hoạch thực thi và dự toán, tránh hình thức, không khả thi. Đối với chính sách có xung đột giá trị lớn, cần công khai các phương án và đánh đổi. Ví dụ, miễn hoặc hỗ trợ chi phí dịch vụ phải được phân tích đồng thời về công bằng, chất lượng, tính bền vững tài khóa và hành vi phát sinh. Chính sách số phải đánh giá tác động đến quyền riêng tư, nhóm ít kỹ năng và khả năng sử dụng kênh thay thế. Cách làm này đưa lựa chọn giá trị ra khỏi vùng “mặc định kỹ thuật” và đặt nó vào đúng không gian trách nhiệm chính trị, pháp lý và xã hội