Đến nội dung chính
Vinh Quang Việt Nam

Vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

Vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội trong

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

TS. LÊ THỊ HIỀN

Viện Hồ Chí Minh và các Lãnh tụ của Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Bài viết phân tích sự vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng trên ba phương diện cơ bản: tính tất yếu của chủ nghĩa xã hội; bản chất và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội; mục tiêu, động lực và trở lực của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, bài viết làm rõ những nội dung được kế thừa, những phương diện được cụ thể hóa và những điểm thể hiện sự phát triển sáng tạo trong nhận thức của Đảng về lý luận chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay.

Về tính tất yếu khách quan của chủ nghĩa xã hội

Tính tất yếu khách quan của chủ nghĩa xã hội là luận điểm có vị trí nền tảng trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con đường phát triển của cách mạng Việt Nam. Luận điểm ấy được xác lập từ sự thống nhất giữa nhận thức lý luận về quy luật vận động của lịch sử nhân loại với sự khảo nghiệm nghiêm túc thực tiễn cách mạng thế giới và thực tiễn Việt Nam. Khi bàn về tiến trình phát triển của xã hội loài người, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Chế độ xã hội cũng phát triển từ cộng sản nguyên thủy đến chế độ nô lệ, đến chế độ phong kiến, đến chế độ tư bản chủ nghĩa và ngày nay gần một nửa loài người đang tiến lên chế độ xã hội chủ nghĩa và chế độ cộng sản chủ nghĩa. Sự phát triển và tiến bộ đó không ai ngăn cản được” (Hồ Chí Minh, 2011, tập 11, tr.601). Cách đặt vấn đề của Người cho thấy, chủ nghĩa xã hội trước hết được nhìn nhận như một nấc thang phát triển hợp quy luật khách quan của lịch sử, xuất phát từ chính sự vận động nội tại của các hình thái kinh tế - xã hội.


Tính tất yếu của chủ nghĩa xã hội còn được Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận diện từ kinh nghiệm lịch sử cụ thể của thời đại. Sau quá trình khảo nghiệm nhiều con đường cứu nước khác nhau, Người đi đến kết luận: “Trong thế giới bây giờ chỉ có cách mệnh Nga là đã thành công, và thành công đến nơi” (Hồ Chí Minh, 2011, tập 2, tr.280). Đây là bước chuyển căn bản trong tư duy chính trị của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, từ chủ nghĩa yêu nước đến lập trường cách mạng vô sản. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga có ý nghĩa như một minh chứng lịch sử xác thực về khả năng hiện thực của chủ nghĩa xã hội. Vì vậy, đối với các dân tộc thuộc địa đang tìm kiếm con đường giải phóng, cách mạng vô sản và chủ nghĩa xã hội trở thành phương hướng duy nhất có khả năng đưa sự nghiệp giải phóng dân tộc đến thắng lợi triệt để.


Kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội như một tất yếu lịch sử của cách mạng Việt Nam: “Đi lên chủ nghĩa 14 15 xã hội là khát vọng của Nhân dân ta, là sự lựa chọn đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh, phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.26). Trong quan điểm này, Đảng ta nhấn mạnh cơ sở xã hội của con đường xã hội chủ nghĩa, coi đó là sự kết tinh khát vọng của Nhân dân về độc lập, tự do, ấm no, hạnh phúc và phát triển; đồng thời khẳng định đây là kết quả của một quá trình lựa chọn chính trị có căn cứ khoa học, được hình thành trong lịch sử đấu tranh cách mạng lâu dài của dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.


Cùng với đó, Đại hội XIV tiếp tục đặt việc kiên định mục tiêu xã hội chủ nghĩa trong mối quan hệ biện chứng với yêu cầu phát triển sáng tạo lý luận về đường lối đổi mới. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “Kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội…” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.372). Cách khẳng định ấy cho thấy tính tất yếu của chủ nghĩa xã hội trong nhận thức của Đảng không mang nội hàm giáo điều, bất động, mà được đặt trong tiến trình vận động, bổ sung và phát triển không ngừng của lý luận cách mạng. Kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là vấn đề có tính nguyên tắc; vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và lý luận đổi mới là yêu cầu có tính phương pháp luận để hiện thực hóa mục tiêu ấy trong những điều kiện lịch sử mới. Như vậy, tính tất yếu của chủ nghĩa xã hội được hiểu vừa như một định hướng chiến lược nhất quán, vừa như một quá trình được nhận thức ngày càng đầy đủ hơn thông qua tổng kết thực tiễn và phát triển lý luận.


Một điểm nhấn có giá trị lý luận đáng chú ý trong Văn kiện Đại hội XIV là sự nhấn mạnh mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội như một quy luật phát triển mang “tính đặc thù riêng có của Việt Nam” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.50). Quan điểm này cho thấy, Văn kiện Đại hội XIV đã phát triển thêm một bước nhận thức lý luận của Đảng ta về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, khi đặt mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội trong tính quy luật gắn với điều kiện lịch sử - dân tộc cụ thể. Nếu ở bình diện khái quát, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là một nguyên tắc chiến lược xuyên suốt của cách mạng Việt Nam, thì trong Văn kiện Đại hội XIV, mối quan hệ ấy được luận giải sâu hơn như một quy luật phát triển mang tính đặc thù riêng có của Việt Nam.

Phiên bế mạc Đại hội lần thứ XIII của Đảng

Tổng Bí thư Tô Lâm và đồng chí Trần Cẩm Tú, Uỷ viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư trao Giấy chứng nhận và biểu trưng tặng các điển hình tiêu biểu tại Chương trình "Hồ Chí Minh - Hành trình khát vọng 2025" tôn vinh các điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, ngày 25/12/2025.

Về bản chất và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội được nhận thức trước hết như một kiểu tổ chức xã hội mới với những thuộc tính bản chất và những đặc trưng cơ bản thể hiện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và đời sống tinh thần. Đó là một chế độ do Nhân dân làm chủ, được xây dựng nhằm xóa bỏ áp bức, bóc lột, thực hiện công bằng, bình đẳng và tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện. Trên nền tảng tư tưởng đó, Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục bổ sung và làm rõ hơn nội hàm bản chất, đặc trưng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong giai đoạn mới, nhất là ở các phương diện dân chủ, phát triển kinh tế hiện đại, tiến bộ và công bằng xã hội, xây dựng văn hóa và phát triển con người.


Trước hết, ở phương diện chính trị, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh chủ nghĩa xã hội phải là chế độ do Nhân dân làm chủ. Người chỉ rõ: “Chế độ của ta là chế độ dân chủ. Nhân dân là chủ. Chính phủ là đày tớ của nhân dân” (Hồ Chí Minh, tập 9, 2011, tr.90); “Chính phủ của dân, do dân và vì dân” (Hồ Chí Minh, tập 2, 2011, tr.545); đồng thời, “mọi quyền lực trong xã hội đều tập trung trong tay nhân dân”, bởi “Nhân dân ta tự quyết định vận mệnh của mình” (Hồ Chí Minh, tập 15, 2011, tr.456). Đại hội XIV vận dụng trực tiếp tinh thần đó khi khẳng định: “Nhân dân là chủ thể, là trung tâm của công cuộc đổi mới, xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.371). Điểm phát triển mới ở đây là quyền làm chủ của Nhân dân không chỉ được xác định như bản chất chính trị của chế độ, mà còn được đặt vào vị trí trung tâm của toàn bộ chiến lược phát triển quốc gia. Tư tưởng “dân là chủ, dân làm chủ” đã được Đại hội XIV phát triển thành quan điểm chỉ đạo có ý nghĩa phương pháp luận trong tổ chức và vận hành toàn bộ tiến trình phát triển đất nước.


Trên phương diện kinh tế, Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhấn mạnh chế độ công hữu và nguyên tắc phân phối theo lao động, mà còn đặc biệt coi trọng yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất. Người nêu rõ: “chủ nghĩa xã hội là lấy nhà máy, xe lửa, ngân hàng… làm của chung. Ai làm nhiều thì ăn nhiều, ai làm ít thì ăn ít, ai không làm thì không ăn, tất nhiên là trừ những người già cả, đau yếu và trẻ con” (Hồ Chí Minh, tập 10, 2011, tr.390); đồng thời, chủ nghĩa xã hội phải là một chế độ xã hội có nền kinh tế phát triển cao, gắn liền với sự phát triển của khoa học - kỹ thuật. Đại hội XIV đã phát triển nhận thức này phù hợp với điều kiện mới khi khẳng định “nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam sẽ ngày càng phát triển” và việc phát triển đất nước phải dựa mạnh hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.244). Điểm đáng chú ý ở đây là Đảng không chỉ kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về một nền kinh tế vì lợi ích chung, mà còn cụ thể hóa thành mô hình phát triển hiện đại, thích ứng với bối cảnh mới nhưng vẫn giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa.


Ở phương diện xã hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh bản chất tốt đẹp của chủ nghĩa xã hội là xã hội “không còn người bóc lột người” (Hồ Chí Minh, tập 12, 2011, tr.221); trong chủ nghĩa xã hội không còn bóc lột, áp bức bất công, đó là một xã hội được xây dựng trên nguyên tắc công bằng, hợp lý. Kế thừa quan điểm đó của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại hội XIV phát triển thêm một bước quan trọng về mặt lý luận khi đặt vấn đề công bằng xã hội trong mối quan hệ biện chứng với tăng trưởng, văn hóa và môi trường. Văn kiện nhấn mạnh phải giải quyết tốt mối quan hệ “giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.38-40). Sự phát triển này cho thấy nhận thức của Đảng không dừng ở yêu cầu xóa bỏ bất công theo nghĩa truyền thống, mà đã mở rộng thành yêu cầu phát triển hài hòa, bền vững, trong đó tiến bộ và công bằng xã hội là một thành tố cấu thành của chính mô hình phát triển.


Ở phương diện văn hóa và con người, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi chủ nghĩa xã hội là một xã hội phát triển cao về văn hóa, đạo đức; đó là một xã hội có hệ thống quan hệ xã hội lành mạnh, công bằng, bình đẳng; trong chế độ xã hội chủ nghĩa là “một xã hội bình đẳng” (Hồ Chí Minh, tập 9, 2011, tr.23). Đại hội XIV đã cụ thể hóa một bước nữa khi xác định phải “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.379).


Một phương diện rất quan trọng khác là xây dựng nền tảng tinh thần của chế độ mới. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Muốn xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, mọi người cần có tinh thần làm chủ tốt, phải đề cao tinh thần trách nhiệm” (Hồ Chí Minh, tập 12, 2011, tr.87); đồng thời, “Tư tưởng thông suốt thì mọi việc làm đều tốt. Phải làm cho tư tưởng xã hội chủ nghĩa hoàn toàn thắng, tư tưởng cá nhân hoàn toàn thất bại” (Hồ Chí Minh, tập 11, 2026, tr.590). Đại hội XIV đã phát triển theo hướng mới, đặt trong yêu cầu chấn hưng đạo đức xã hội và xây dựng chuẩn mực giá trị mới, đó là: “xây dựng những giá trị và chuẩn mực đạo đức mới đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.58). Điều đó cho thấy, từ yêu cầu đấu tranh với chủ nghĩa cá nhân trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Đại hội XIV đã phát triển thành nhiệm vụ chủ động kiến tạo nền tảng đạo đức và hệ giá trị xã hội phù hợp với điều kiện phát triển mới.


Có thể thấy, ở phương diện bản chất và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội, Văn kiện Đại hội XIV trước hết kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về một chế độ do Nhân dân làm chủ, hướng tới phát triển con người toàn diện, bảo đảm công bằng xã hội và xây dựng đời sống văn hóa, đạo đức tiến bộ. Trên nền tảng đó, Đại hội XIV đã cụ thể hóa các đặc trưng ấy thành những yêu cầu phát triển phù hợp với bối cảnh hiện nay, như hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển hài hòa giữa kinh tế với văn hóa, xã hội và môi trường. Điểm phát triển sáng tạo nổi bật của Đại hội XIV là việc mở rộng nội hàm đặc trưng văn hóa - xã hội của chủ nghĩa xã hội thông qua nhấn mạnh hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam như nền tảng tinh thần cho phát triển bền vững.

Đi lên chủ nghĩa xã hội là khát vọng của Nhân dân ta, là sự lựa chọn đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh, phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử.

Về mục tiêu và động lực của chủ nghĩa xã hội

Nếu ở bình diện bản chất và đặc trưng, Chủ tịch Hồ Chí Minh tập trung trả lời câu hỏi chủ nghĩa xã hội là gì, thì ở bình diện mục tiêu, động lực, Người làm rõ hơn chủ nghĩa xã hội hướng tới điều gì, được thúc đẩy bởi những nhân tố nào. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, mục tiêu của chủ nghĩa xã hội xét đến cùng là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân, giải phóng con người, phát triển con người và tổ chức đời sống xã hội theo hướng ngày càng công bằng, tiến bộ, nhân văn hơn. Gắn với mục tiêu ấy, Người đặc biệt đề cao vai trò của Nhân dân, của quyền làm chủ, của đại đoàn kết dân tộc, của động lực tinh thần và đạo đức cách mạng. Kế thừa tư tưởng đó, Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục phát triển nhận thức về mục tiêu và động lực của chủ nghĩa xã hội trong điều kiện mới, gắn yêu cầu phát triển con người với phát triển đất nước, đồng thời mở rộng hơn việc nhận diện các nguồn lực của quá trình phát triển hiện nay.


Theo tinh thần đó, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã phát triển nhận thức về mục tiêu của chủ nghĩa xã hội theo hướng toàn diện, hiện đại và giàu tính định hướng hơn. Văn kiện xác định phải “phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.379). Đại hội XIV đã xác định mục tiêu của chủ nghĩa xã hội được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ giữa phát triển con người với phát triển quốc gia, giữa nền tảng giá trị với năng lực thích ứng của con người Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế số và hội nhập quốc tế. Nói cách khác, nếu Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt nền móng bằng tư tưởng giải phóng và phát triển con người, thì Đại hội XIV đã cụ thể hóa tư tưởng đó thành những yêu cầu mới phù hợp với trình độ phát triển và thách thức của thời đại.


Cùng với việc cụ thể hóa mục tiêu phát triển, Văn kiện Đại hội XIV đồng thời làm rõ hơn vai trò định hướng của hệ giá trị trong quá trình phát triển đất nước. Văn kiện nhấn mạnh “việc hình thành, hoàn thiện hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam sẽ đóng vai trò định hướng, thống nhất ý chí, tình cảm và định hướng phát triển bền vững của đất nước” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.244). Ở đây có thể thấy sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh ở một bình diện sâu hơn: mục tiêu của chủ nghĩa xã hội không chỉ là làm cho dân giàu hơn, đời sống tốt hơn, mà còn tạo dựng một nền tảng tinh thần đủ sức dẫn dắt sự phát triển lâu dài của quốc gia. Nếu trong tư tưởng Hồ Chí Minh, việc nâng cao dân trí, bồi dưỡng đạo đức, xây dựng đời sống mới là những phương diện cốt yếu của mục tiêu xã hội chủ nghĩa, thì trong Văn kiện Đại hội XIV, nội dung đó đã được phát triển thành yêu cầu xây dựng hệ giá trị quốc gia và chuẩn mực con người như một trụ cột của phát triển bền vững.



Kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh, Văn kiện Đại hội XIV khẳng định: “thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa là thực chất của việc đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị, đây vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc đổi mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.103). Dân chủ không chỉ được xác định như bản chất của chế độ hay một yêu cầu về tổ chức quyền lực, mà còn được nhìn nhận như một động lực trực tiếp của phát triển. Nhận thức đó cho thấy Đảng ta đã phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh: phát triển xã hội chủ nghĩa không thể chỉ dựa vào vốn, công nghệ hay bộ máy quản lý, mà phải được thúc đẩy từ cơ chế bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, từ sự tham gia thực chất của nhân dân vào đời sống chính trị - xã hội và từ việc giải phóng các nguồn lực sáng tạo trong xã hội.


Động lực của chủ nghĩa xã hội, theo đó, còn được Đại hội XIV mở rộng sang bình diện văn hóa, đạo đức và giá trị. Văn kiện nêu rõ yêu cầu “xây dựng những giá trị và chuẩn mực đạo đức mới đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” (Đảng Cộng sản Việt Nam, tập II, 2026, tr.58). Đại hội XIV tiếp tục phát triển tư tưởng ấy khi chuyển yêu cầu mang tính đạo đức - tư tưởng thành định hướng kiến tạo hệ giá trị xã hội và chuẩn mực phát triển. Nhờ vậy, động lực của chủ nghĩa xã hội không bị giới hạn trong phạm vi kinh tế, mà được mở rộng sang những yếu tố tinh thần có khả năng quy tụ ý chí xã hội và tạo nên sức mạnh nội sinh cho phát triển.


Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục cụ thể hóa mục tiêu phát triển con người toàn diện, gắn với xây dựng hệ giá trị quốc gia và chuẩn mực con người Việt Nam; đồng thời phát triển nhận thức về động lực theo hướng nhấn mạnh dân chủ xã hội chủ nghĩa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và việc khơi dậy mạnh mẽ các nguồn lực con người, xã hội trong thời kỳ mới.

Tài liệu tham khảo:

1. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.601.

2, 3, 4, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 18, 19, 20, 21, 22. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb CTQG-ST, H.2026, tr.280, tr.26, tr.372, tr.50, tr.545, tr.371, tr.44, tr.38-40, tr.379, tr.58, tr.379, tr.244, tr.103, tr.58. 6, 14. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, sđd, tr.90, tr.23.

8. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 15, sđd, tr.456.

10. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, sđd, tr.390.

12, 16. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, sđd, tr.221, tr.87.

17. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, sđd, tr.590.

Thực hiện: Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động, Bộ Nội vụ

03/11/2026

Đọc tiếp