Tổ chức chính quyền đô thị ở một số siêu đô thị trên thế giới và gợi mở cho việc hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh

Trên cơ sở phân tích mô hình quản trị tại các siêu đô thị tiêu biểu như New York, Thượng Hải, Tokyo, Busan, Manila..., bài viết làm rõ các đặc điểm và xu hướng chủ yếu trong quản trị đô thị quy mô lớn, đồng thời xem xét khả năng vận dụng vào thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh. Qua đó, đề xuất các nhóm giải pháp về tăng cường vai trò của người đứng đầu, phân định thẩm quyền, tự chủ tài chính, quản trị số và cơ chế điều phối nhằm nâng cao hiệu quả quản trị cho Thành phố.
Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và sự hình thành các siêu đô thị trên thế giới, nhiều quốc gia đã điều chỉnh mô hình tổ chức chính quyền đô thị theo hướng mở rộng quy mô đô thị, tăng cường phân cấp và nâng cao năng lực điều phối phát triển đô thị. Quá trình này không chỉ làm thay đổi cấu trúc không gian đô thị mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tổ chức chính quyền nhằm đáp ứng yêu cầu quản trị đô thị ngày càng phức tạp.
Thực tiễn cho thấy, các siêu đô thị như Tokyo (Nhật Bản), New York (Hoa Kỳ), Thượng Hải (Trung Quốc) hay Busan (Hàn Quốc) đã hình thành các mô hình chính quyền đô thị với mức độ tự chủ cao, cơ chế phân định thẩm quyền rõ ràng và khả năng điều phối hiệu quả các lĩnh vực liên ngành. Tuy nhiên, các mô hình này được thiết kế trên những nền tảng thể chế khác nhau, đòi hỏi phải được nghiên cứu, so sánh để nhận diện các đặc trưng và xu hướng chung trong tổ chức chính quyền siêu đô thị hiện đại. Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa và mở rộng không gian phát triển đô thị đang đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị, đặc biệt đối với các đô thị có quy mô lớn. Thành phố Hồ Chí Minh với vai trò là đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, đang thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù và đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước.
Đặc biệt, trong bối cảnh sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, Thành phố Hồ Chí Minh trở thành đô thị có quy mô dân số lớn nhất cả nước, với 168 đơn vị hành chính cấp xã, đặt ra yêu cầu quản trị đô thị ở quy mô siêu đô thị, đa trung tâm và có tính liên kết không gian cao. Quy mô và cấu trúc này làm gia tăng đáng kể áp lực đối với tổ chức và vận hành của chính quyền đô thị, đặc biệt trong các lĩnh vực như quy hoạch, giao thông, môi trường và cung ứng dịch vụ công. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy một số yêu cầu đặt ra về hoàn thiện cơ chế phân định thẩm quyền, tăng cường năng lực điều phối liên ngành và nâng cao hiệu quả quản trị đô thị trong điều kiện quy mô đô thị ngày càng lớn.

Mô hình chính quyền đô thị tại một số thành phố lớn
Tại New York (Hoa Kỳ)
New York là một trong những đô thị tiêu biểu của Hoa Kỳ áp dụng mô hình “Hội đồng - Thị trưởng mạnh”(strong mayor - council), với đặc trưng cốt lõi là sự phân định tương đối rõ giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp, đồng thời xác lập tính thống nhất của bộ máy hành pháp gắn với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu. Trong mô hình này, Thị trưởng do cử tri bầu trực tiếp, là người đứng đầu cơ quan hành pháp đô thị và chịu trách nhiệm toàn diện đối với hoạt động điều hành của chính quyền thành phố. Thị trưởng có thẩm quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm người đứng đầu các cơ quan, quyền xây dựng và trình ngân sách, cũng như quyền phủ quyết các quyết định của Hội đồng. Cơ chế này cho phép Thị trưởng thực hiện vai trò điều hành một cách chủ động, thống nhất và chịu trách nhiệm chính trị trực tiếp trước cử tri, qua đó góp phần hạn chế tình trạng phân tán trách nhiệm hoặc đùn đẩy giữa các cơ quan trong bộ máy hành chính đô thị.
Ở chiều ngược lại, Hội đồng thành phố không chỉ thực hiện chức năng lập pháp địa phương mà còn giữ vai trò đối trọng trong kiểm soát quyền lực hành pháp. Thông qua quyền ban hành sắc lệnh, quyết định ngân sách và giám sát hoạt động của chính quyền, cùng với cơ chế phủ quyết và bác bỏ phủ quyết, Hội đồng góp phần bảo đảm quyền lực tập trung vào Thị trưởng, song không trở thành quyền lực tuyệt đối, qua đó thể hiện rõ nguyên tắc kiểm soát và cân bằng quyền lực (checks and balances) trong quản trị đô thị (Thành phố New York, 2026).
Một đặc điểm đáng chú ý khác của mô hình New York là sự kết hợp giữa tập trung quyền lực ở cấp thành phố và phi tập trung về mặt hành chính ở cấp cơ sở. Thành phố được chia thành năm khu hành chính (boroughs), mỗi khu có các thiết chế đại diện cộng đồng với chức năng tư vấn và phản ánh ý kiến người dân. Mặc dù không phải là một cấp chính quyền đầy đủ thẩm quyền, các borough góp phần tăng cường khả năng tiếp nhận thông tin từ cơ sở và tạo kênh kết nối giữa chính quyền đô thị với cộng đồng dân cư. Cách thức tổ chức này cho thấy một dạng phi tập trung hành chính có kiểm soát, trong đó quyền quyết định vẫn tập trung ở cấp thành phố nhưng việc tiếp nhận và phản hồi chính sách được thực hiện gần với người dân hơn. Từ góc độ quản trị đô thị, mô hình New York thể hiện rõ khả năng kết hợp giữa điều hành thống nhất, phân cấp hành chính hợp lý và kiểm soát quyền lực hiệu quả trong bối cảnh siêu đô thị.

Vessel - Siêu kiến trúc giữa lòng New York.
Tại Thượng Hải (Trung Quốc)
Thượng Hải là đô thị trực thuộc Trung ương của Trung Quốc, có địa vị hành chính tương đương cấp tỉnh và giữ vai trò trung tâm kinh tế, tài chính lớn của quốc gia. Trong cấu trúc nhà nước đơn nhất, mô hình chính quyền đô thị tại Thượng Hải thể hiện rõ cơ chế lãnh đạo tập trung gắn với quản lý phân cấp, vừa bảo đảm sự thống nhất trong định hướng phát triển, vừa phát huy tính chủ động của chính quyền địa phương.
Về tổ chức quyền lực, chính quyền đô thị được thiết kế theo mô hình Đại hội đại biểu nhân dân thành phố và Chính quyền nhân dân thành phố. Trong đó, Đại hội đại biểu nhân dân thực hiện chức năng cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, quyết định các chính sách quan trọng và giám sát hoạt động của cơ quan hành chính; Chính quyền nhân dân thành phố do Thị trưởng đứng đầu, chịu trách nhiệm tổ chức thực thi và điều hành phát triển kinh tế - xã hội. Cơ chế này cho thấy sự phân định tương đối rõ giữa chức năng quyết định chính sách và tổ chức thực thi, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong tổ chức quyền lực nhà nước.
Đặc điểm nổi bật là vai trò điều phối chiến lược của thành phố trong định hướng phát triển dài hạn. Việc triển khai chiến lược xây dựng “Năm trung tâm” (Five Centers Initiative) cho thấy sự thống nhất giữa định hướng của Trung ương và tổ chức thực thi ở cấp đô thị, qua đó bảo đảm tính nhất quán trong hoạch định và điều phối các nguồn lực phát triển ở quy mô siêu đô thị. Song song với đó, Thượng Hải đẩy mạnh phân cấp cho cấp quận và cấp cơ sở, đặc biệt trong quản trị cộng đồng và cung ứng dịch vụ công, thông qua việc tăng cường thẩm quyền cho chính quyền phường, thị trấn và giảm gánh nặng hành chính cho cấp dưới. Cách tiếp cận này phản ánh rõ mô hình “cấp cơ sở thực thi - cấp thành phố điều phối” trong quản trị đô thị.
Bên cạnh cơ chế tổ chức, Thượng Hải còn thúc đẩy mạnh mẽ quản trị đô thị dựa trên dữ liệu và chính quyền số, với việc xây dựng nền tảng quản lý đô thị tích hợp (“Single Platform for Urban Management”), cho phép nâng cao hiệu quả điều hành và hỗ trợ ra quyết định trong thời gian thực. Đồng thời, chính quyền đô thị được trao mức độ tự chủ tương đối cao về tài chính và đầu tư, cho phép chủ động trong phân bổ nguồn lực và triển khai các chính sách phát triển kinh tế đặc thù (Zheng, G., 2024).

Thượng Hải là thành phố hiện đại và phát triển bậc nhất của Trung Quốc.
Tại Busan (Hàn Quốc)
Busan là thành phố đô thị (Metropolitan City) lớn thứ hai của Hàn Quốc, có địa vị pháp lý tương đương cấp tỉnh và được tổ chức theo Luật Tự quản địa phương (Local Autonomy Act). Mô hình chính quyền đô thị tại Busan thể hiện sự kết hợp giữa tự quản địa phương và điều phối thống nhất trong khuôn khổ nhà nước đơn nhất, phản ánh cách tiếp cận phân cấp có kiểm soát. Về tổ chức quyền lực, chính quyền Busan gồm Hội đồng thành phố và Thị trưởng, đều do cử tri bầu trực tiếp. Hội đồng thực hiện chức năng lập pháp địa phương, thông qua ngân sách và giám sát hoạt động của cơ quan hành chính; trong khi Thị trưởng là người đứng đầu hành pháp đô thị, có thẩm quyền điều hành bộ máy, bổ nhiệm lãnh đạo các cơ quan chuyên môn, trình ngân sách và tổ chức thực thi các chính sách phát triển. Cơ chế này vừa bảo đảm sự phân định rõ giữa lập pháp và hành pháp, vừa xác lập trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu trong điều hành đô thị.
Về tổ chức lãnh thổ, Busan được chia thành 16 quận (Gu) và 01 huyện (Gun), trong đó các quận có Hội đồng và quận trưởng do người dân bầu trực tiếp, được trao thẩm quyền quản lý dân cư, cung ứng dịch vụ công cơ sở và trật tự đô thị. Trong khi đó, chính quyền đô thị Busan tập trung vào các chức năng mang tính chiến lược như quy hoạch phát triển, điều phối giao thông liên quận và phát triển cảng biển, logistics. Cách phân công này thể hiện rõ nguyên tắc “cấp đô thị điều phối - cấp cơ sở thực thi”, vừa phát huy tính chủ động ở cấp dưới, vừa bảo đảm sự thống nhất trong quản lý toàn đô thị.
Về phương diện tài chính, Busan được trao quyền thu và quản lý các loại thuế địa phương theo khung pháp luật quốc gia, đồng thời chủ động phân bổ ngân sách theo các ưu tiên phát triển. Cơ chế này tạo điều kiện để chính quyền đô thị chủ động đầu tư hạ tầng và phát triển các ngành kinh tế đặc thù. Bên cạnh đó, hệ thống giám sát đối với chính quyền địa phương được thiết kế theo hướng đa chiều, bao gồm giám sát của Hội đồng thành phố, kiểm tra tính hợp pháp từ cơ quan trung ương và kiểm toán nhà nước, cùng với cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động hàng năm. Việc kết hợp giữa trao quyền và kiểm soát góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản trị đô thị (Chính quyền thành phố Busan, https://wwww. busan.go.kr/eng/index).

Busan là thành phố lớn thứ hai và là cảng biển lớn nhất của Hàn Quốc.
Tại Manila (Philippines)
Manila là thủ đô và trung tâm hành chính của Philippines, đồng thời là một thành phố trong Vùng đô thị Đại Manila (Metro Manila) - khu vực đô thị có quy mô dân số lớn và mức độ đô thị hóa cao. Tổ chức chính quyền đô thị tại Manila phản ánh đặc trưng của nhà nước đơn nhất với mức độ phân cấp tương đối mạnh cho chính quyền địa phương, đặc biệt trong bối cảnh áp lực quản trị đô thị ngày càng gia tăng.
Chính quyền thành phố Manila được tổ chức theo mô hình Thị trưởng - Hội đồng (mayor - council), trong đó Thị trưởng do người dân bầu trực tiếp, là người đứng đầu cơ quan hành chính đô thị và chịu trách nhiệm điều hành toàn bộ hoạt động quản lý nhà nước trên địa bàn. Hội đồng thành phố thực hiện chức năng lập pháp địa phương, ban hành các sắc lệnh, nghị quyết và giám sát hoạt động của nhánh hành pháp. Cấu trúc này thể hiện sự phân định tương đối rõ giữa lập pháp và hành pháp ở cấp đô thị, đồng thời bảo đảm tính tự chủ trong quản lý địa phương.
Một đặc điểm nổi bật trong mô hình quản trị đô thị tại Manila là sự phân quyền mạnh cho cấp cơ sở (barangay). Đây là đơn vị hành chính nhỏ nhất, có hội đồng và người đứng đầu do dân bầu, được giao các nhiệm vụ quan trọng trong quản lý cộng đồng, bảo đảm trật tự xã hội và cung ứng dịch vụ công thiết yếu. Cách tiếp cận này giúp tăng tính linh hoạt trong quản trị, nâng cao khả năng giải quyết các vấn đề phát sinh tại địa bàn và giảm tải cho cấp chính quyền đô thị.

Thủ đô Manila về đêm
Khuyến nghị cho hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh
Thứ nhất, tăng cường vai trò người đứng đầu chính quyền đô thị gắn với thẩm quyền thực chất và trách nhiệm giải trình.
Trước hết, cần tập trung quyền lực hành pháp vào Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố với tư cách là trung tâm điều phối liên ngành, có thẩm quyền thực chất trong quyết định các ưu tiên phát triển nhằm khắc phục tình trạng quản lý cắt khúc theo ngành, đặc biệt trong các lĩnh vực như quy hoạch, giao thông và môi trường. Trên cơ sở đó, thẩm quyền của người đứng đầu phải gắn với trách nhiệm dựa trên kết quả, thông qua hiệu quả dịch vụ công và mức độ hài lòng của người dân, dưới sự giám sát trực tiếp của Hội đồng nhân dân và xã hội, bảo đảm việc trao quyền đi đôi với trách nhiệm giải trình. Đồng thời, cần chuyển đổi triết lý kiểm soát quyền lực theo hướng từ kiểm soát “đúng quy trình” sang kiểm soát “đúng kết quả”, qua đó bảo đảm quyền lực tập trung không dẫn đến lạm quyền mà trở thành động lực thúc đẩy đổi mới, sáng tạo và nâng cao khả năng phản ứng chính sách trong quản trị đô thị.
Thứ hai, phân định rõ chức năng giữa cấp thành phố và cấp cơ sở phù hợp mô hình chính quyền địa phương 02 cấp.
Theo đó, việc phân định nhiệm vụ, quyền hạn tại Thành phố Hồ Chí Minh cần được thiết kế theo tính chất quản lý, phù hợp với quy mô siêu đô thị và 168 đơn vị hành chính cấp xã. Cụ thể, cần xác lập rõ nguyên tắc: “cấp Thành phố quản lý, điều hành thống nhất - cấp xã trực tiếp tổ chức thực hiện và cung ứng dịch vụ công”. Cấp thành phố tập trung vào các nhiệm vụ chiến lược và điều phối liên ngành, như quy hoạch tổng thể, phát triển hạ tầng giao thông liên vùng, xử lý các vấn đề môi trường quy mô lớn và phân bổ nguồn lực đầu tư công; đồng thời thống nhất đầu mối chỉ đạo đối với các lĩnh vực còn phân tán giữa các sở, ngành. Ở cấp xã, cần xác định rõ vai trò quản lý địa bàn, cung ứng dịch vụ công, giải quyết thủ tục hành chính và bảo đảm an sinh xã hội, đi đôi với việc chuyển giao thực chất các nhiệm vụ gắn trực tiếp với người dân và doanh nghiệp. Việc phân cấp cần gắn với điều kiện thực hiện, bao gồm: bổ sung và nâng cao năng lực đội ngũ công chức cấp xã; phân bổ nguồn ngân sách tương ứng với nhiệm vụ; đơn giản hóa quy trình, cắt giảm khâu trung gian. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát theo kết quả thực hiện thay cho kiểm soát thuần túy về quy trình.
Thứ ba, trong quản lý đô thị hiện đại, phân cấp chỉ có ý nghĩa thực chất khi đi kèm với quyền tự chủ về nguồn lực, đặc biệt là tài chính.
Kinh nghiệm từ các đô thị lớn cho thấy mức độ tự chủ tài chính là điều kiện tiên quyết để chính quyền đô thị chủ động trong hoạch định và triển khai các chính sách phát triển, nhất là đầu tư hạ tầng và cung ứng dịch vụ công quy mô lớn. Do đó, cần chuyển từ cơ chế phân bổ ngân sách mang tính hành chính sang mô hình tự chủ tài chính đô thị có kiểm soát, trong đó chính quyền Thành phố được chủ động quyết định cơ cấu chi, ưu tiên đầu tư và linh hoạt sử dụng các công cụ tài chính để huy động nguồn lực. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, tự chủ tài chính cần được xác định là cấu phần cốt lõi của mô hình chính quyền đô thị, gắn liền với nâng cao năng lực quản trị tài chính, đầu tư công và kiểm soát rủi ro. Cách tiếp cận này cho phép chính quyền đô thị chuyển từ trạng thái “thực thi phụ thuộc” sang “chủ động kiến tạo phát triển”, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong điều kiện đô thị quy mô lớn.
Thứ tư, trong bối cảnh không gian phát triển đô thị vượt ra ngoài ranh giới hành chính, quản lý nhà nước tại đô thị không thể tiếp tục giới hạn trong phạm vi từng địa phương, mà cần được tổ chức theo cấu trúc liên kết vùng. Theo đó, cần xác lập luận điểm cốt lõi: quản lý đô thị phải chuyển từ tiếp cận theo địa giới hành chính sang quản lý theo không gian kinh tế - xã hội.
Kinh nghiệm từ mô hình Cơ quan phát triển vùng đô thị Manila cho thấy, việc thiết lập một thiết chế điều phối vùng có thẩm quyền thực chất là điều kiện tiên quyết để xử lý các vấn đề liên vùng như quy hoạch tích hợp, hạ tầng giao thông và môi trường. Trên cơ sở đó, vùng đô thị cần được xác lập như một cấp quản lý thực tiễn, có chức năng điều phối và tổ chức thực hiện các quyết định mang tính liên kết chiến lược. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, trong mối liên kết chặt chẽ với các địa phương thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, cần thiết lập một cơ chế điều phối vùng có thực quyền, thay cho phương thức phối hợp hành chính mang tính tự nguyện hiện nay. Thiết chế này cần được pháp lý hóa về thẩm quyền trong điều phối quy hoạch tích hợp, phân bổ nguồn lực cho các dự án hạ tầng liên kết và tổ chức thực hiện các chính sách chung.

Thành phố Hồ Chí Minh được kỳ vọng sẽ tăng trưởng bằng một cấu trúc mới; đa trung tâm, liên vùng, gắn sản xuất với dịch vụ, gắn đô thị với cảng biển - sân bay - công nghiệp - đổi mới sáng tạo.

Đoàn viên thanh niên xã Nhà Bè hướng dẫn người dân thực hiện các dịch
vụ công trực tuyến.
Thứ năm, hiện đại hóa quản lý đô thị trên cơ sở dữ liệu số.
Trong điều kiện đô thị quy mô lớn và biến động cao, cần xác lập luận điểm cốt lõi: hiện đại hóa quản lý đô thị không chỉ là số hóa thủ tục mà là tổ chức lại phương thức điều hành trên cơ sở dữ liệu. Theo đó, dữ liệu phải được tích hợp, chia sẻ và sử dụng trực tiếp làm căn cứ cho dự báo, điều hành và phản ứng chính sách.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc xây dựng chính quyền số và các nền tảng quản lý đô thị thông minh hướng tới thiết lập mô hình điều hành dựa trên dữ liệu thời gian thực, trong đó thông tin được kết nối, phân tích và sử dụng thống nhất trong toàn bộ hệ thống quản lý. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, cần tập trung xây dựng hạ tầng dữ liệu đô thị dùng chung, bảo đảm kết nối, liên thông giữa các sở, ngành và cấp cơ sở; đồng thời tổ chức lại quy trình xử lý công việc theo hướng dựa trên dữ liệu, giảm phụ thuộc vào phương thức xử lý thủ công.
Thứ sáu, hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực gắn với trách nhiệm giải trình theo kết quả.
Trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp và tập trung thẩm quyền điều hành, cần xác lập luận điểm cốt lõi: kiểm soát quyền lực phải chuyển từ tiếp cận dựa trên tuân thủ quy trình sang đánh giá theo kết quả thực hiện. Theo đó, việc trao quyền chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với cơ chế kiểm soát đa chiều, bao gồm giám sát của cơ quan dân cử, kiểm soát hành chính và sự tham gia của xã hội. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, cần tăng cường vai trò giám sát của Hội đồng nhân dân, đẩy mạnh công khai, minh bạch thông tin và mở rộng các kênh phản hồi chính sách trên nền tảng số, qua đó, nâng cao hiệu lực kiểm soát trong điều kiện phân cấp mạnh cho cơ sở
Tài liệu tham khảo
1. Thành phố New York, New York City Charter (Hiến chương Thành phố New York), American Legal Publishing, Cincinnati, Ohio, Hoa Kỳ, 2026.
2. Zheng, G - Report on the Work of the Government, Shanghai Municipal People’s Government (Báo cáo công tác của chính quyền thành phố Thượng Hải), 2024.
3. Chính quyền thành phố Busan, Cổng thông tin điện tử thành phố Busan (Busan Metropolitan City Official Website), truy cập tại: https://www.busan.go.kr/eng/index.
4. Cộng hòa Philippines, Luật Chính quyền địa phương năm 1991 (Local Government Code of 1991), Republic Act No. 7160, ban hành ngày 10/10/1991.

Dòng chảy phố Hội. Ảnh: Nguyễn Hồ Việt

Sáp nhập Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu giúp quỹ đất mở rộng, phát triển đô thị vệ tinh và thúc đẩy chiến lược giãn dân.



